Rycerskość wieśniacza / Pajace
Pietro Mascagni / Ruggero Leoncavallo

Pietro Mascagni "Rycerskość wieśniacza" / "Cavalleria rusticana" - Melodramma w 1 akcie

Wielkanoc w małej, sycylijskiej wiosce. Młody wieśniak Turridu sławi urodę Loli, kobiety fatalnej, dla której gotów jest poświęcić życie. Na scenie wyłania się wiejski placyk o poranku, kościół i dom Mammy Lucii, matki Turridu. Do Mammy Lucii podchodzi dziewczyna imieniem Santuzza, w poszukiwaniu Turridu. Stara kobieta próbuje ją oddalić, zapewniając, że syn poszedł do miasta po wino, lecz Santuzza twierdzi, że widziano go ostatniej nocy w okolicy. Zaskoczona Mamma Lucia zaprasza ją do siebie. Santuzza jednak odmawia, mówiąc, że jest wyklęta. Zbliża się woźnica Alfio, mąż Loli, prosząc Mammę Lucię o kielich wina. Gdy ta odpowiada, że Turridu jeszcze nie wrócił z dostawą z Francofonte, Alfio wyraża zdziwienie, potwierdzając słowa Santuzzy: on także widział Turridu ostatniej nocy niedaleko swej zagrody. Wszyscy przyłączają się do słów modlitwy dobiegających z kościoła. Sam na sam z Mammą Lucią, Santuzza wyznaje jej całą prawdę. Turridu miał kiedyś romans z Lolą. Kiedy jednak poszedł do wojska, ona wyszła za mąż za Alfio. Turridu znalazł wówczas szczęście u boku Santuzzy, lecz zazdrosna Lola ponownie go uwiodła i zdradziła z nim swego męża. Mamma Lucia dowiaduje się, że cała wioska huczy od plotek, a jedynie Alfio, jak zwykle, nie ma o niczym pojęcia. Powraca Turridu, którego Santuzza próbuje raz jeszcze nakłonić do powrotu, jednak ten na widok Loli rzuca się za nią w pościg. Zrozpaczona Santuzza wpada przypadkiem na Alfia i wyznaje mu całą prawdę. Woźnica przysięga zemstę i zabija Turridu w pojedynku.

Ruggiero Leoncavallo "Pajace" / "Pagliacci"

Garbaty Tonio, w kostiumie pokracznego Taddea, postaci z komedii dell'arte, wykłada widzom treść i sens dramatu, który zostanie dla nich za chwilę odegrany. Będzie to kawałek prawdziwego życia, gdzie cierpienie i łzy będą również prawdziwe, gdyż artyści to żywi ludzie, tacy sami jak wszyscy. Wędrowna trupa Cania przybywa w dzień Wniebowzięcia do małego miasteczka w Kalabrii, triumfalnie witana przez wieśniaków. Beppe, w kostiumie Arlekina, prowadzi wózek zaprzęgnięty w osła; Nedda, w kostiumie Kolombiny, trzyma wielki bęben; Canio, przebrany za Pajaca, gra na trąbce; Tonio zaś, nadal w kostiumie Taddea, stroi miny. Na dźwięk kościelnych dzwonów ogłaszających nieszpory, wszyscy się oddalają. Opuszczona Nedda powierza chmurom swe udręki i tęsknotę za nieosiągalną wolnością. Stała się bowiem niewolnicą męża-tyrana. Zaskakuje ją Tonio i korzystając z chwili samotności wyznaje jej swą namiętność. Nedda odpycha go jednak z obrzydzeniem, a gdy garbus próbuje skraść jej pocałunek, dostaje po twarzy szpicrutą. Wściekły Tonio odchodzi, przysięgając zemstę. Gdy dowiaduje się o romansie Neddy z młodym wieśniakiem Silvio, informuje o tym niezwłocznie jej męża Cania. Podczas przedstawienia, wystawianego dla mieszkańców wioski, Canio zrywa maskę i ukazuje osłupiałej publiczności prawdziwą twarz zdradzonego męża. Chwytając nóż leżący na stole, Canio żąda od Neddy imienia swego kochanka. Gdy zaś i ona zrzuca kostium, ten zabija ją na oczach widzów. Silvio podażą ukochanej na ratunek i już wkrótce dzieli jej los. Odwracając się ku skamieniałej z przerażenia publiczności, Canio przemawia zdławionym głosem: "komedia skończona".

Streszczenie libretta na podstawie "Tysiąc i jedna Opera" Piotra Kamińskiego.