Balet "Dziadek do orzechów" to baśń przedstawiająca w formie XIX-wiecznego divertissement świat dziecięcych zabaw i marzeń.

Różnorodne tańce są luźno związane z rozwojem akcji. Zresztą akcja ta jest raczej wątła. Jej miejsce zajmuje plan choreograficzny, którego tanecznym punktem kulminacyjnym jest grand pas de deux w II akcie, nie mające nic wspólnego z przygodami Klary, która jest jedynie biernym widzem wydarzeń.

Plan choreograficzny "Dziadka do orzechów" opracowany był przez Mariusa Petipę, lecz nagła  choroba uniemożliwiła mu realizację baletu; powierzono ją asystentowi Petipy, Lwu Iwanowowi. Autor choreografii "Dziadka do orzechów" był więc ograniczony gotowym planem, sprawiającym także wiele trudności Czajkowskiemu, którego muzyka znacznie przekroczyła ramy ubogiego i naiwnego scenariusza.

Pragnąc nadać swej muzyce charakter ilustracyjny i przedstawić świat dziecięcy, kompozytor wprowadził po raz pierwszy do orkiestry czelestę oraz dziecinne trąbki, piszczałki i bębenki. Uwertura zawiera dwa tematy: skoczny, wesoły  marsz dzieci oraz liryczny, śpiewny temat Klary. Do tematów tych kompozytor powraca wielokrotnie w kompozycji baletu.